Odpowiednie warunki do nauki to podstawa

Pacjenci niekiedy szukają najłatwiejszych rozwiązań, licząc, że magiczna pigułka rozwiąże wszystkie problemy. Przed poleceniem aptecznego preparatu warto jednak przypomnieć o metodach skupiających się bardziej na przyczynie niż objawach. W przypadku problemów w nauce często wynikają one z nadmiernej liczby rozpraszaczy i złego przygotowania.

Jak zapewnić najlepsze warunki do nauki?

• Ustalić harmonogram nauki, uwzględniający także czas na odpoczynek.
• Dobrze przewietrzyć pomieszczenie do nauki i uporządkować je, eliminując elementy mogące rozpraszać uwagę.
• Zapewnić odpowiednie oświetlenie, temperaturę i ciszę.
• Pamiętać o robieniu przerw – im dłuższy czas skupienia, tym mniejsza koncentracja; zaleca się robienie 10-15-minutowych przerw co 45 minut.
• Dbać o zdrowy, ośmiogodzinny sen, aby organizm miał czas na regenerację i odpoczynek [1].
• Stosować zdrową dietę (bogatą w warzywa, owoce, ryby i produkty ziarniste).
• Dbać o aktywność ruchową i prawidłowe dotlenienie organizmu – spacery i przebywanie na świeżym powietrzu przed nauką [1].

Czym są adaptogeny i jak działają?

Kiedy pacjent jest zdecydowany na zakup suplementu diety wspomagającego naukę i koncentrację, do wyboru mamy szeroki wybór preparatów. W tych przeznaczonych dla dzieci dominują składniki odżywcze wspierające pracę mózgu – m.in. magnez, lecytyna, kwasy omega-3 (DHA, EPA). Ostatnie lata to jednak także rosnące zainteresowanie adaptogenami. Co je wyróżnia spośród innych składników?

Zgodnie z aktualną definicją adaptogeny to naturalne związki lub ekstrakty roślinne, które zwiększają zdolności adaptacyjne, odporność na stres i przeżywalność organizmów [2,3]. Wykazują one ogólne działanie na układ neuroendokrynny i immunologiczny, wspierając organizm w adaptacji do niesprzyjających warunków. Poprzez ochronę organizmu przed negatywnymi skutkami stresu adaptogeny pozytywnie wpływają na odporność, poprawiają koncentrację i pamięć oraz wydolność fizyczną [2-4]. Jednocześnie, w przeciwieństwie do klasycznych stymulantów, surowce adaptogenne nie wykazują potencjału uzależniającego [2]. 

Termin „adaptogeny” wywodzi się z prowadzonych w czasie II Wojny Światowej badań nad środkami wzmacniającymi wydolność i wytrzymałość żołnierzy [2]. Rośliny zaliczane do tej grupy pochodzą głównie z medycyny tradycyjnej regionów Azji (m.in. tradycyjna medycyna chińska, indyjska ajurweda) i Rosji. Są to więc przede wszystkim surowce egzotyczne, niewystępujące naturalnie w Europie. Do najpopularniejszych zalicza się m.in. różeniec górski (Rhodiola rosea), żeń-szeń (Panax ginseng), ashwagandhę (witania ospała – Withania somnifera), brahmi (Bacopa monniera) [2-4].

Żeń-szeń

Żeń-szeń jest jednym z najpopularniejszych i najczęściej stosowanych adaptogenów. Jego właściwości są przypisywane przede wszystkim obecności w surowcu ginsenozydów – związków z grupy saponin triterpenowych [5-7]. Liczne badania potwierdzają ich działanie adaptogenne, psychostymulujące, znoszące zmęczenie, chroniące przed stresem i poprawiające odporność. Wyniki badań klinicznych wskazują nie tylko na efektywność wyciągu z żeń-szenia jako adaptogenu, ale także na wysoki profil bezpieczeństwa. Działania niepożądane są rzadko raportowane i zazwyczaj ograniczają się do łagodnych w przebiegu m.in. niestrawności, bezsenności, odczynów skórnych, suchości jamy ustnej, biegunki [6]. 

Wyciągi z żeń-szenia z reguły nie są zalecane do stosowania u dzieci, ale niektóre źródła dopuszczają podawanie ich osobom powyżej 12 r.ż. Ze względu na niewielką liczbę badań powinno się unikać polecania preparatów z żeń-szeniem młodszym dzieciom, a u młodzieży (jak i dorosłych) należy zwrócić uwagę na prawidłowe dawkowanie. Wyciąg z żeń-szenia może być stosowany maksymalnie przez trzy miesiące, po czym należy zrobić dwu- – czterotygodniową przerwę [5]. 

Różeniec górski

Drugim szeroko przebadanym adaptogenem jest korzeń różeńca górskiego (Rhodiola rosea), nazywany także „złotym korzeniem” lub „arktycznym korzeniem”. Surowiec ten, podobnie jak żeń-szeń, został zarejestrowany przez Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (HMPC/EMA) jako tradycyjny produkt leczniczy stosowany w leczeniu dolegliwości związanych ze stresem, w tym zmęczenia i osłabienia [8]. Badania aktywności farmakologicznej potwierdzają skuteczność korzenia różeńca jako surowca chroniącego organizm przed negatywnymi skutkami stresu, wskazując na efekty poprawiające nastrój, koncentrację, wydolność psychiczną i znoszenie zmęczenia [8,9]. Co istotne, krótkotrwałe działanie stymulujące i poprawiające sprawność umysłową jest obserwowane już po przyjęciu pojedynczej dawki wyciągu [9]. Chociaż badania kliniczne często obejmowały sześcio- – dwunastotygodniowe terapie i nie zaobserwowano w nich żadnych poważnych działań niepożądanych, EMA zaleca ograniczenie stosowania surowca do maksymalnie dwóch tygodni [8]. 

Korzeń różeńca ze względu na niewielką liczbę badań prowadzonych wśród młodszych pacjentów nie jest zalecany do stosowania u dzieci. Aczkolwiek niektóre źródła donoszą o możliwości podawania go od 12 r.ż. (stopniowo zwiększając dawkę od 50 mg do 500 mg/dzień).

Ashwagandha

W ostatnich latach szerokim zainteresowaniem cieszy się także wywodząca się z medycyny ajurwedyjskiej ashwagandha, czyli witania ospała (Withania somnifera). Oprócz właściwości adaptogennych roślina ta jest badana także pod kątem leczenia zaburzeń psychicznych i chorób neurodegeneracyjnych [11]. Chociaż ashwagandha nie jest surowcem równie dobrze przebadanym pod kątem skuteczności co żeń-szeń i różeniec, wstępne wyniki kliniczne uzasadniają stosowanie jej jako adaptogenu. Doświadczenia prowadzone w modelu zwierzęcym oraz badania kliniczne wskazują na skuteczność surowca jako redukującego stres, poprawiającego pamięć, sprawność umysłową i koncentrację [11,12]. Jednocześnie, podobnie jak inne surowce adaptogenne, ashwagandha wykazuje nieliczne działania niepożądane [12]. 

Ze względu na niewielką ilość danych stosowanie ashwagandhy u dzieci nie jest zalecane. Na rynkach zagranicznych można znaleźć jednak preparaty przeznaczone nawet dla sześcio- – dwunastolatków. Chociaż surowiec w medycynie ajurwedyjskiej ma wieloletnią tradycję stosowania u dzieci, a dotychczasowe badania kliniczne nie wykazały istotnych przeciwwskazań [11,12], brak jednoznacznego potwierdzenia bezpieczeństwa stosowania ashwagandhy u najmłodszych. 

Brahmi

Innym adaptogenem o obiecującym profilu bezpieczeństwa u dzieci jest brahmi (Bacopa monnieri). Surowiec ten w przeglądzie badań klinicznych z udziałem pacjentów w wieku 4-18 lat nie wykazał ryzyka poważnych działań niepożądanych – raportowano jedynie nieliczne zdarzenia o łagodnym przebiegu [13]. Jednakże, podobnie jak w przypadku innych adaptogenów, dostępne są jedynie nieliczne badania, często prowadzone na małych grupach pacjentów. Oprócz wstępnie potwierdzonego bezpieczeństwa naukowcy potwierdzają także zasadność stosowania brahmi jako surowca adaptogennego. Dotychczasowe badania prowadzone z udziałem zwierząt i ludzi wskazują na korzystny wpływ na zdolności poznawcze, koncentrację, pamięć u osób zdrowych, a także poprawę jakości życia u dzieci ze zdiagnozowanym ADHD [13,14]. Suplementy z brahmi wymagają regularnego stosowania, a pierwsze efekty są obserwowane dopiero po upływie kilku tygodni przyjmowania surowca. Jednocześnie, ze względu na brak długofalowych badań, nie zaleca się stosowania go dłużej niż sześć miesięcy [14].

Literatura

1. Misztal K, Paluch S. Metody efektywnej nauki. Problemy Współczesnej Pedagogiki 2017; 3(1): 117-124.
2. Panossian A, Efferth T, Shikov A i wsp. Evolution of the adaptogenic concept from traditional use to medical systems: Pharmacology of stress and aging-related diseases. Medicinal Research Reviews 2021; 41: 630-703.
3. Panossian A, Wikman G. Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress – Protective Activity. Pharmaceuticals 2010; 3: 188-224.
4. Kannur DM, Kulkarni AA, Paranjpe MP, Navangul MV. Screening of Antistress Properties of Herbal Extracts and Adaptogenic Agents – A Review. Pharmacognosy Reviews 2008; 2(3): 95-101.
5. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J. Fitoterapia i Leki Roślinne. PZWL, Warszawa 2014.
6. Young-Sook K, Jung-Yoon W, Chang-Kyun H, Il-Moon C. Safety Analysis of Panax Ginseng in Randomized Clinical Trials: A Systematic Review. Medicines 2015; 2(2): 106-126.
7. Hae-Jin K, Inbo K, Jong-Bae K i wsp. Effects of Korean Red Ginseng Extract on Behavior in Children with Symptoms of Inattention and Hyperactivity/Impulsivity: A Double-Blind Randomized Placebo-controlled Trial. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology 2014; 24(9): 501-508. 
8. Anghelescu IG, Edwards D, Seifritz E, Kasper S. Stress management and the role of Rhodiola rosea: a review. International Journal of Psychiatry in Clinical Practice 2018; 22(4): 242-252.
9. Panossian A, Wikman G. Rosenroot (Rhodiola rosea): Traditional use, chemical composition, pharmacology and clinical efficacy. Phytomedicine 2010; 17: 481-193.
10. Sharma A, Gerbarg PL, Brown RP. Non-Pharmacological Treatments for ADHD in Youth. Adolescent Psychiatry (Hilversum) 2015; 5(2): 84-95.
11. Zahiruddin S, Basist P, Parveen A i wsp. Ashwagandha in brain disorders: A review of recent developments. Journal of Ethnopharmacology 2020; 257: 112876.
12. Xiang Ng Q, Loke W, Xinhui Foo N i wsp. A systematic review of the clinical use of Withania somnifera (Ashwagandha) to ameliorate cognitive dysfunction. Phytotherapy Research 2019; 34(3): 583-590.
13. Kean JD, Downey LA, Stough C. A systematic review of the Ayurvedic medicinal herb Bacopa monnieri in child and adolescent populations. Complementary Therapies in Medicine 2016; 29: 56-62.
14. Łojewski M, Muszyńska B, Sułkowska-Ziaja K. Bacopa monnieri L. Pennell – roślina o wielokierunkowym działaniu leczniczym. Postępy Fitoterapii 2014; 2: 84-89.