Czym jest balneoterapia?

Według podstawowej definicji balneoterapia to rodzaj fizjoterapii rehabilitacyjnej, w której wykorzystuje się wody lecznicze, peloidy oraz gazy (głównie dwutlenek węgla). Wspomaga leczenie różnych schorzeń: od chorób dróg oddechowych, przez układ ruchu, aż do problemów skórnych. Najczęściej wykorzystuje się kąpiele w solankach, gorących źródłach oraz okłady z mas błotnych.

Korzystny wpływ kąpieli na organizm

Regularne ciepłe kąpiele mają zbawienny wpływ na autonomiczny układ nerwowy. Stymulują wydzielanie serotoniny, a wazodylatacja drobnych naczyń krwionośnych umożliwia lepsze odżywienie i dotlenienie wszystkich tkanek. Stymulacja temperaturowa nerwów obwodowych działa lekko przeciwbólowo, natomiast zawarte w wodzie minerały odżywiają skórę. Kąpiel w solance bogatej w magnez i wapń ma działanie rozkurczające na mięśnie szkieletowe. Uspokaja i poprawia jakość snu.

Co jest takiego w kąpielach zdrojowych?

Po pierwsze, skóra jest zawsze ostatnia w kolejce do wszelkich substancji odżywczych. Pełni ona rolę bardzo skutecznej bariery. Na powierzchni warstwy rogowej naskórka znajduje się płaszcz wodno-lipidowy, który zapobiega przenikaniu przez skórę substancji polarnych. Warstwa ta jednak nie jest zupełnie nieprzepuszczalna – wystarczy wyższa temperatura otoczenia, aby przenikanie przez nią substancji polarnych stało się możliwe. 

Popularnym mitem jest, że najlepsze we wnikaniu w głąb skóry są substancje lipofilowe. Co prawda bez trudu wędrują w warstwie rogowej, ale następnie wnikają w struktury tkankowe i są wiązane przez spoiwo międzykomórkowe. To znacznie utrudnia dalszą penetrację. Na przykład, aby wprowadzić leki, nawet te o budowie lipofilowej, konieczne są promotory wchłaniania (tj. glikol propylenowy, etanol). Powodują one swoiste rozluźnienie cementu międzykomórkowego i przejście substancji do warstwy podskórnej, gdzie znajdują się naczynia krwionośne. Wchłanianie bardzo ułatwiają również mieszki włosowe, które są czymś na wzór autostrady dla wędrujących związków.

Substancje wchłaniane przez skórę

Biorąc pod uwagę powyższe kwestie, jony wapnia, magnezu, sodu czy też jodu mogłyby bez problemu migrować wprost do krwiobiegu. Czy tak się jednak dzieje? 

Do kwestii czysto fizyczno-chemicznych należy podejść z pewnym dystansem, gdyż najistotniejsze są ograniczenia biologiczne. Wchłanianie substancji przez zakończenia naczyń włosowatych nie polega na absorpcji wszystkiego w otoczeniu, a raczej na wybiórczym transporcie poprzez ściany naczyń. Po drugie, niezbędne są warunki ułatwionego wchłaniania, takie jak rozpulchniony naskórek, duża liczba mieszków włosowych, poszerzone naczynia i cienka warstwa rogowa. Stężenie substancji w środowisku musiałoby być wystarczająco duże, aby resorpcja jonów zachodziła wydajnie, a jednocześnie na tyle małe, aby zapobiec przesuszaniu naskórka. 

Jony nie migrują wydajnie przez słabo nawodnioną warstwę rogową naskórka. Dlatego w kąpielach solankowych zaleca się stężenie od 1,5 do maksymalnie 6%. Ponadto istotna jest temperatura kąpieli – 34 do 40°C, przy czym te bardzo ciepłe nie mogą trwać dłużej niż 20 minut. 

Co mówią badania?

Wchłanianie jonów przez skórę jest dość słabo przebadane. Trudno tutaj o precyzję oznaczania zwiększenia lub zmniejszenia stężenia jonów w surowicy, gdy stale są one uzupełniane w różnym stopniu z pożywienia oraz usuwane przez mocz i gruczoły potowe. 

W badaniach z 2002 roku oznaczano między innymi przenikanie wapnia i magnezu przez fragmenty ludzkiej skóry z ich oznaczeniem za pomocą chromatografii jonowej¹. Wyniki badań wskazują na dość dobre przenikanie jonów metali, znacznie nasilone przy potraktowaniu naskórka detergentami, na przykład SLS. 

W innym badaniu in vitro z 2016 roku sprawdzano, czy rzeczywiście wodny roztwór magnezu może przenikać przez skórę i jaką w tej kwestii rolę spełniają mieszki włosowe². Dowiedziono, że przenikanie jonów magnezu jest silnie zależne od ich stężenia oraz czasu ekspozycji. Udowodniono również znacznie zwiększone ich przenikanie poprzez mieszki włosowe. 

Choć brak randomizowanych badań in vivo, jednoznacznie określających wydajność resorpcji jonów z roztworów wodnych, to przeprowadzono bardzo wiele badań skuteczności terapii solankowych. Warto zapoznać się choćby z przeglądem piśmiennictwa w kwestii terapii kąpielami w Morzu Martwym w takich chorobach, jak łuszczyca czy autoimmunologiczne schorzenia układu ruchu³. Kąpiele połączone z przebywaniem na słońcu znacznie poprawiały funkcjonowanie chorych: umożliwiały zmniejszenie dawek przyjmowanych leków przeciwbólowych i wykazywały pozytywne działanie ogólne. Wpływ kąpieli solankowych na stan psychiczny udowodniono natomiast w badaniach z 2018 roku⁴. Badano poziom stresu i zaburzenia snu w grupie ponad 500 ochotników. Balneoterapia wykazała niezaprzeczalnie pozytywny wpływ na samopoczucie badanych, regularność snu oraz ewentualne dolegliwości bólowe.

Źródła

1. Laudańska H, Lemancewicz A, Kretowska M, Reduta T, Laudański T. Permeability of human skin to selected anions and cations – in vitro studies. Res Commun Mol Pathol Pharmacol. 2002;112(1-4):16-26. PMID: 15080493. ↩︎
2. Chandrasekaran NC, et al. Permeation of topically applied Magnesium ions through human skin is facilitated by hair follicles. Magnes Res. 2016 Jun 1;29(2):35-42, doi: 10.1684/mrh.2016.0402. PMID: 27624531. ↩︎
3. Katz U, Shoenfeld Y, Zakin V, Sherer Y, Sukenik S. Scientific evidence of the therapeutic effects of dead sea treatments: a systematic review. Semin Arthritis Rheum. 2012 Oct;42(2):186-200, doi: 10.1016/j. semarthrit.2012.02.006. Epub 2012 Apr 12. PMID: 22503590 ↩︎
4. Yang B, Qin QZ, Han LL, Lin J, Chen Y. Spa therapy (balneotherapy) relieves mental stress, sleep disorder, and general health problems in sub-healthy people. Int J Biometeorol. 2018 Feb;62(2):261-272, doi: 10.1007/s00484-017-1447-5. Epub 2017 Sep 21. PMID: 28936572. ↩︎