Źródła witaminy A

Głównym źródłem witaminy A, dostępnym z pokarmów zwierzęcych, jest ester – palmitynian retinylu. Jest to postać najczęściej dostępna w suplementach diety i wzbogaconej żywności. Dobrze rozpuszcza się w tłuszczach, a spore jej ilości zawierają wątróbka, jajka, masło i tran. Typowe spożycie tych produktów jest zupełnie bezpieczne, natomiast zaobserwowano toksyczne dla ludzi ilości palmitynianu retinylu w wątrobie zwierząt żyjących na terenach arktycznych. Jednorazowe spożycie już 0,6 g retinolu może wywołać objawy zatrucia, a nawet śmierć. Natomiast stała nadmierna suplementacja, nawet jeśli normy będą przekroczone w niewielkim stopniu, może działać teratogennie. Stąd konieczność ostrożnego dawkowania witaminy A u kobiet ciężarnych. Dotyczy to również retinoidów stosowanych doustnie w terapiach dermatologicznych.

Drugim ważnym źródłem są warzywa bogate w żółty barwnik – β-karoten. Jego podaż jest zalecana ze względu na silne właściwości antyoksydacyjne i immunostymulujące. W kosmetyce suplementacja β-karotenem stanowi element profilaktyki przed oparzeniami słonecznymi. Dodatkowo, regularnie spożywany, wpływa pozytywnie na koloryt skóry. 

Leczenie chorób skóry

Zanim przejdziemy do dermatologicznych i kosmetycznych zastosowań witaminy A, warto wspomnieć o ogromnej roli retinoidów w leczeniu chorób skórnych. Ze względu na zróżnicowanie tkankowe izoform receptorów RAR różne pochodne retinolu mogą działać mniej lub bardziej selektywnie w konkretnych tkankach. Wykorzystywane jest to z powodzeniem w terapii niektórych chorób nowotworowych.

I tak tretynoina została dopuszczona do leczenia ostrej białaczki promielocytowej, beksaroten stosuje się w terapii zaawansowanego chłoniaka skórnego, a alitretynoina działa wspomagająco w leczeniu zmian skórnych w przebiegu mięsaka Kaposiego. W przebiegu łuszczycy opornej na inne leki stosuje się doustnie acytretynę. Jest ona skuteczna również w ciężkiej postaci rybiej łuski i jako lek z wyboru w chorobie Dariera. 

Bardzo istotną rolę retinoidy odegrały w skutecznym leczeniu trądziku młodzieńczego. Terapie z wykorzystaniem doustnie stosowanej izotretinoiny, w odróżnieniu od miejscowej aplikacji na skórę, pozwalają na znaczne osłabienie wydzielania sebum. Hamują aktywność gruczołów łojowych, a tym samym uniemożliwiają ich kolonizację przez Propionibacterium acnes. Przy jednoczesnej regulacji keratynizacji możliwe jest niemal całkowite zatrzymanie komodogenezy. W efekcie stopniowo zanikają duże stany zapalne i już istniejące zmiany grudkowe. Leczenie izotretynoiną trwa od 16 do 24 tygodni, po czym następuje długotrwała remisja bez objawów bliznowacenia.

Działania niepożądane stosowania…

Niestety, tak jak nie ma róży bez kolców, tak niemal wszystkie pochodne witaminy A stosowane doustnie mają swoje efekty uboczne. Pierwszym i podstawowym jest nadmierne złuszczanie naskórka, co w połączeniu z uwrażliwieniem na promieniowanie słoneczne może powodować zaczerwienienie i podrażnienie skóry. Podczas i do pół roku po zakończeniu terapii zabronione jest stosowanie peelingów, dermabrazji oraz depilacji woskiem. Retinoidy wpływają również na stan błon śluzowych, często prowadząc do ich przesuszania. W trakcie doustnej terapii zgłaszano występowanie nadmiernego wypadania włosów, bóle mięśni, stawów i głowy.

Dużo rzadszym, jednak groźniejszym efektem ubocznym są zaburzenia wątrobowe i lipidowe oraz wtórne infekcje skórne związane z nadmiernym ścieńczeniem naskórka. W pojedynczych przypadkach wiąże się przebytą terapię z zaburzeniami psychiatrycznymi, ustępującymi po kilku miesiącach od zakończenia leczenia. Bardzo ważnym zastrzeżeniem w stosunku do retinoidów jest ich udowodnione działanie teratogenne. Stąd niezbędne wydaje się stosowanie skutecznej antykoncepcji przed rozpoczęciem terapii, w jej trakcie oraz nawet do trzech lat po niej. W trakcie terapii zaleca się monitorowanie ginekologiczne i, jeśli to wskazane, częste wykonywanie testów ciążowych. W związku z lipofilnością większości retinoidów mają one dużą zdolność do przenikania do mleka matki. Stąd przeciwwskazaniem do rozpoczęcia terapii jest również karmienie piersią. 

Zastosowanie w kosmetologii

Z kosmetycznego punktu widzenia pochodne witaminy A to święty Graal w drodze do „wiecznej młodości”. Są niezwykle aktywne, łatwo przenikają w głąb skóry i działają wielotorowo. Stymulują syntezę włókien kolagenowych i elastynowych, a także hamują aktywność metaloproteinaz odpowiedzialnych za ich rozkład. Dzięki temu poprawiają owal twarzy i zwiększają elastyczność skóry. Przenikając do skóry właściwej, zwiększają liczbę i, co ważniejsze, aktywność fibroblastów. Prowadzi to do zagęszczenia tkanki łącznej. Pobudzeniu ulega przebudowa włókien retikulinowych, tworzą się nowe naczynia włosowate. Skóra staje się dokrwiona, lepiej odżywiona, o ładniejszym kolorycie. Rozjaśniają się przebarwienia, wygładzają płytkie zmarszczki, zmniejsza się widoczność tych głębokich.

Stosowane stale w niewielkich dawkach spowalniają procesy starzenia i stymulują wzrost grubości naskórka. Dzięki obecności wiązań podwójnych wyłapują wolne rodniki. Wszystkie estry retinylu mają zdolność do absorpcji promieniowania UV, stąd możliwość ich zastosowania w niewielkim stężeniu w preparatach fotoprotekcyjnych. Przy tak spektakularnym działaniu oczywistym jest, że stosowanie zewnętrznie retinoidów niesie ze sobą również zagrożenia podobne do pochodnych stosowanych doustnie. 

W wyniku nadmiernej podaży doustnej może wystąpić niegroźna „żółtaczka karotenowa” – β-karoten akumuluje się w tkance tłuszczowej, nadając skórze żółtopomarańczowy odcień. Jest to zjawisko niegroźne, w pełni odwracalne, łatwe jednakże do pomylenia z prawdziwą żółtaczką

Zasady bezpiecznego stosowania

Niezależnie od tego, czy kremem z retinoidami leczymy trądzik młodzieńczy czy też stosujemy je w dermokosmetykach jako kurację odmładzającą, ważne jest przestrzeganie kilku podstawowych zasad. Dzięki nim możliwe jest zapobieganie większości skutków ubocznych oraz osiągnięcie jak najlepszych efektów.

Podobnie jak przy stosowaniu kwasów owocowych AHA, istotne jest stopniowe przyzwyczajanie skóry do preparatu. Rozpoczynamy zawsze od najniższego możliwego stężenia, stosowanego jednorazowo na skórę co cztery – pięć dni. Na oczyszczoną skórę, po całkowitym usunięciu resztek makijażu lub innych preparatów pielęgnacyjnych, aplikujemy dermokosmetyk dokładnie w ilości zalecanej przez producenta. Po jego wchłonięciu nie należy stosować innych preparatów, ponieważ retinoidy są wysoce reaktywne i może dojść do dodatkowego podrażnienia skóry. Nie przyspieszamy kolejnej aplikacji, gdyż pełny efekt działania jest widoczny dopiero po trzech dniach. W tym czasie warto ograniczyć stosowanie innych preparatów.

Retinoidy stymulują złuszczanie się skóry, a tym samym zwiększają jej wrażliwość na związki chemiczne stosowane w kosmetykach. Coś, co do tej pory skóra tolerowała, może zacząć podrażniać lub uczulać. Bezwzględnie natomiast należy stosować filtry UV, ponieważ naskórek w trakcie terapii jest bardziej wrażliwy na promieniowanie słoneczne. Stąd nie zaleca się stosowania terapii retinoidami latem. Po dwóch tygodniach, o ile nie wystąpią działania niepożądane, można zwiększyć częstotliwość aplikacji preparatu.

Zamienniki witaminy A

Ciekawą alternatywą dla pochodnych witaminy A jest bakuchiol – związek chemiczny o budowie bardzo podobnej do retinolu. Wykazano, że stymuluje on produkcję kolagenu, spłyca zmarszczki, a także poprawia pigmentację i elastyczność skóry. Wyizolowano go z nasion i liści Psoralea corylifolia, czyli Bakuchi. Jest to roślina stosowana tradycyjnie w medycynie ajurwedyjskiej i chińskiej. Bakuchiol ma dużo mniej drażniące działanie niż retinol i retinaldehyd, nie wykazano również, aby działał fotouczulająco. Jest zalecany między innymi dla cer naczyniowych, wrażliwych, które nie tolerują większości preparatów zawierających pochodne witaminy A. W sprzedaży dostępne są kremy i sera z bakuchiolem, najczęściej w towarzystwie innych substancji działających przeciwstarzeniowo, jak koenzym Q10, niacynamid czy palmitynian askorbylu. 

Trwają badania nad nowymi pochodnymi witaminy A, o lepszym profilu bezpieczeństwa i skuteczniejszym działaniu przy niższej dawce. Obiecującymi substancjami są galusan retinylu, retinoinian hydroksypinakolonu oraz retinoinian retinylu. Cechuje je znacznie wyższa fotostabilność oraz mniejsza podatność na działanie wysokiej temperatury czy tlenu. Dwa ostatnie zostały już zresztą wprowadzone na rynek dermokosmetyczny i zostały bardzo dobrze przyjęte. Z całą pewnością w najbliższych latach możemy spodziewać się kolejnych członków ciągle rosnącej rodziny syntetycznych retinoidów.