Podstawowe informacje

Skóra to najbardziej zewnętrzna tkanka ludzkiego ciała, której powierzchnia wynosi w zależności od danej osoby – od 1,5 do 2 m2 [4]. Pełni ona przede wszystkim rolę ochronną względem tkanek i narządów wewnętrznych, jest miejscem ujścia licznych gruczołów łojowych i potowych, a także podstawą do wzrostu włosów [4]. 

Skóra posiada budowę warstwową i zbudowana jest z trzech warstw. Najbardziej zewnętrzną stanowi naskórek, tuż pod nim znajduje się skóra właściwa, a dalej tkanka podskórna [5]. Dodatkowo naskórek składa się z również z kilku różniących się między sobą warstw, z czego najbardziej zewnętrzna to warstwa rogowa – stanowiąca zewnętrzną barierę skóry. Jej zadaniem jest przede wszystkim ochrona środowiska wewnętrznego, jak również zapobieganie utracie ze skóry cennych składników, w tym wody [5].

Kiedy zaczyna się starzenie skóry?

Proces starzenia się skóry nie ma jednoznacznej definicji. Niemniej jednak obejmuje on złożony ciąg przemian w obrębie skóry, wynikający zarówno z czynników wewnętrznych, jak i spowodowany oddziaływaniem czynników egzogennych, które proces ten przyspieszają [3]. Wbrew powszechnej opinii starzenie się skóry nie jest procesem przypisanym tylko osobom starszym – początek ma miejsce już pomiędzy 25. a 30. rokiem życia [1,2]! To oznacza, że osoby, które dopiero niedawno osiągnęły pełnoletność, tak naprawdę doświadczają już procesu starzenia się swojej skóry. 

Starzenie się skóry nabiera szybszego tempa po ukończeniu 40. roku życia, a kolejnym momentem znaczących zmian w obrębie skóry (w przypadku kobiet) jest menopauza i przejście w okres przekwitania [6,7]. Widać zatem, że zmiany zachodzące w skórze przebiegają nieprzerwanie. Z czego one wynikają?

Starzenie się skóry to wynik czynników endogennych

Procesy starzenia się skóry wynikają z różnych przyczyn. Tymi, na które nie mamy wpływu i są one nieuniknione, są czynniki wewnętrzne, tzw. endogenne [1,2,8]. Wynikają one z naturalnego procesu dojrzewania i starzenia się organizmu i nierozerwalnie związane są z tzw. zegarem biologicznym [1,2]. Dodatkowym czynnikiem endogennym, wpływającym na reorganizację fizjologii skóry, są zmiany hormonalne. 

Z wiekiem dochodzi do spadku aktywności komórek w obrębie skóry. Zwłaszcza w okolicach 40. roku życia obserwuje się spadek aktywności fibroblastów [6]. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że fibroblasty to szczególny rodzaj komórek, których zadaniem jest m.in. synteza kolagenu i elastyny, będących jednymi z podstawowych elementów strukturalnych skóry [1,2,6]. Kolagen stanowi niejako rusztowanie dla elementów skóry, wpływając na jej prawidłowe napięcie, a włókna elastynowe są spoiwem, łączącym kolagen i umożliwiającym mu pełnienie funkcji podporowych, ale też wpływającym na elastyczność skóry [1]. Poza spadkiem ilości kolagenu i elastyny następuje także zmiana ich właściwości: włókna elastynowe ulegają częściowemu zwapnieniu, przez co skóra traci elastyczność i rozciągliwość, włókna kolagenowe zaś przestają być równomiernie rozproszone, przez co skóra nie jest idealnie gładka [1]. 

Fibroblasty odpowiadają także za syntezę kwasu hialuronowego, będącego ważnym składnikiem naturalnego czynnika nawilżającego naskórka [1]. Spadek ilości fibroblastów i ograniczenie ich aktywności powoduje redukcję syntetyzowanego kwasu hialuronowego.

Rola czynników egzogennych w starzeniu się skóry

Ciągły i nieprzerwany kontakt skóry ze środowiskiem zewnętrznym sprawia, że udział czynników zewnętrznych w procesach starzenia się jej jest znaczący. Największe zmiany wynikają bezsprzecznie z interakcji skóry z promieniowaniem ultrafioletowym [1,2,8,9]. 

Promieniowanie ultrafioletowe odpowiada za procesy fotostarzenia skóry [1,2,8,9]. Wynika to z oddziaływanie promieni UVA i UVB na komórki skóry, czego efektem jest szereg niekorzystnych zmian poprzez powstawanie szkodliwych wolnych rodników tlenowych [1,2,9]. Promieniowanie UVA w prawie 50 proc. dociera do głębszych warstw skóry i wpływa negatywnie na funkcjonowanie fibroblastów [1,8]. Wywołuje przebarwienia skóry, mogące się pojawić od razu lub dopiero po pewnym czasie. Promienie UVB z kolei oddziałują głównie na naskórek, wpływając na keranocyty i uszkadzając barierę lipidową naskórka [8]. Zarówno promieniowanie UVA, jak i UVB przyczynia się do powstawania znaczących ilości wolnych rodników, które negatywnie wpływają na komórki, będąc chociażby przyczyną uszkodzeń w obrębie kwasów nukleinowych, czyli DNA komórek [1]. Efektem tego jest na przykład degradacja kolagenu czy też zmiany w rozmieszczeniu melaniny, co sprzyja przebarwieniom i odbarwieniom [9]. 

W kontekście negatywnego oddziaływania promieniowania na skórę warto pamiętać o ochronie przeciwsłonecznej i stosowaniu filtrów zabezpieczających skórę przed negatywnym wpływem promieniowania UVA i UVB [1]. 

Poza promieniowaniem UV do egzogennych czynników przyspieszających procesy starzenia się skóry zaliczyć należy zanieczyszczenia powietrza, alkohol, złą dietę czy też dym tytoniowy [1,8]. One również, podobnie jak promieniowanie UV, przyczyniają się do wzrostu ilości wolnych rodników, a przy jednoczesnym niewystarczającym potencjale antyoksydacyjnym organizmu przyspieszają procesy starzenia.

Czym objawia się starzejąca się skóra?

Procesy starzenia się skóry poprzez zmiany na poziomie komórkowym przyczyniają się do widocznych gołym okiem zmian w skórze. Pierwszą charakterystyczną oznaką starzenia się skóry jest powstawanie zmarszczek [1,2,8]. Pierwsze zmarszczki mają charakter zmian powierzchniowych. Później mogą one się pogłębiać i tworzyć tzw. zmarszczki głębokie. Te pierwsze są charakterystyczne chociażby dla okolic pod oczami (tzw. kurze łapki). Zmarszczki głębokie najczęściej występują na policzkach, na czole oraz na szyi.

Kolejnym objawem starzejącej się skóry jest spadek jej nawilżenia, co związane jest ze spadkiem ilości kwasu hialuronowego w obrębie skóry, a także z upośledzeniem funkcjonowania naturalnej bariery naskórkowej, w skład której wchodzą lipidy, tj. ceramidy zlokalizowane w warstwie rogowej, oraz wydzieliny gruczołów łojowych i potowych [1,2]. Spadek ilości tych związków sprzyja wzrostowi przezskórnej utraty wody, przez co skóra traci swoją elastyczność.

Charakterystyczną cechą starzenia się skóry są również powstające na niej przebarwienia i odbarwienia [1,3]. Skóra starzejąca się traci swój blask, staje się blada, a przy tym – poprzez zaburzenia w jej naturalnej pigmentacji – powstają przebarwienia, które zwłaszcza na twarzy znacząco obniżają jakość i komfort życia.

W jaki sposób powstają zmarszczki?

Zmarszczki wynikają z wgłębiania się naskórka w głąb skóry właściwej, przez co skóra w tych miejscach staje się cieńsza [6]. Jako pierwsze pojawiają się zmarszczki mimiczne, będące zwykle zmarszczkami powierzchniowymi. Związane są one z mimiką twarzy i powtarzającymi się ruchami mięśni obecnych w obrębie skóry twarzy [10]. To właśnie te ruchy (miny, grymasy itp.) powodują upośledzenie normalnego ułożenia włókien kolagenowych i elastynowych, przez co podpora całej skóry ulega zdewastowaniu [10].

Innym typem zmarszczek są zmarszczki atroficzne. Ich przyczyną jest po prostu spadek ilości kolagenu i elastyny, który z wiekiem nabiera przyspieszenia. Dodatkowym elementem sprzyjającym powstawaniu zmarszczek jest utrata tkanki tłuszczowej w miarę upływu lat, obserwowana zwłaszcza w okolicach oczu [11].

Czym spowodowane są przebarwienia skóry starzejącej się?

Naturalne procesy starzenia się skóry, wynikające m.in. z wieku, uwidaczniają się także w kolorycie skóry [1,2]. Wraz z wiekiem melanocyty, czyli komórki barwnikowe skóry, ulegają nieprawidłowemu rozmieszczeniu, przez co niejednokrotnie grupują się w większą ilość, czego efektem są plamy na skórze i przebarwienia [2]. Poza tym wraz z wiekiem zmniejszeniu ulega ich ilość, a także spada aktywność, tzn. zdolność do wytwarzania melaniny. Powoduje to dodatkowo bladość skóry i ograniczenie naturalnych zdolności ochronnych przed promieniowaniem UV [2].

Literatura

1. Rodzaje oraz przyczyny starzenia się skóry, Liliana Reisch-Kozieł, Kornelia Niemyska, Kosmetologia Estetyczna 1/2020/vol.9. 

2. Przyczyny wewnątrzpochodnego starzenia się skóry, Barbara Zegarska, Magdalena Woźniak, Gerontologia Polska, tom 14, nr 4, 153-159. 

3. Defining skin aging and its risk factors: a systematic review and meta-analysis, Qi Yi Ambrose Wong, Fook Tim Chew, Scientific Reports 11, 22075(2021). 

4. Sucha skóra jako naturalny problem kliniczny, Magdalena Czarnecka-Operacz, Post Dermatol Alergol. 2006;XXIII,2:49-56. 

5. Farmakoterapia skóry. Cz.1. Budowa i fizjologia skóry, Tadeusz Wolski, Bogdan Kędzia, Post Fitoter 2019;20(1): 61-67. 

6. Ocena wpływu zabiegu radiofrekwencji na wybrane właściwości biofizyczne skóry – Rozprawa doktorska, Agata Skalska-Stochaj, Zakład Biofizyki, Katedra Biofizyki Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, 2018. 

7. Wpływ hormonów na starzenie się skóry, Marta Kadzik-Wasyl, Magdalena Jurzak, Stan skóry wyznacznikiem stanu zdrowia, Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, 2012. 

8. Wybrane zagadnienia z zakresu starzenia się skóry, Karolina Olek-Hrab, Alicja Hawrylak, Magdalena Czarnecka-Operacz, Post Dermatol ALergol 2008;XXV,5:226-234. 

9. Atmospheric skin aging – contributors and inhibitors, David McDaniel, Patricia Farris, Giuseppe Valacchi, J Cosmet. Dermatol. 2018;17:124-137. 

10. Możliwości opóźniania procesów starzenia się skóry z wykorzystaniem wybranych substancji leczniczych, Gabriela Osika, Anna Wesołowska, Farm Pol 2019, 75(7): 369-376. 

11. Skin aging, N. Puizina-Ivic, Acta Dermatoven APA Vol 17, 2008, No 2.