Charakterystyka skóry na stopach

Skóra na stopach nieco różni się od skóry w innych partiach ciała. Jest prawie dwukrotnie grubsza oraz ma cieńszą tkankę podskórną. Zawiera znaczne ilości gruczołów ekrynowych (rodzaj gruczołów potowych), za to nie ma włosów, gruczołów łojowych ani płaszcza lipidowego. Te cechy przyczyniają się do częstego przesuszania i pękania skóry. Niewłaściwie dobrane obuwie, zbyt ciasne skarpety, stałe obciążenia mechaniczne, wady postawy, niepoprawne ustawienie stóp, noszenie butów na obcasach to czynniki, które mogą powodować powstawanie nagniotków, modzeli, odcisków czy wrastanie paznokci. Aby tego uniknąć, należy odpowiednio pielęgnować stopy. Taka pielęgnacja zaczyna się od wygodnego, odpowiednio dobranego obuwia i skarpetek. Ważne jest też regularne natłuszczanie oczyszczonej skóry stóp i złuszczanie oraz zmiękczanie twardego naskórka. 

Składniki aktywne w preparatach zmiękczających skórę stóp

Emolienty to preparaty nawilżające i natłuszczające skórę. Ich zadaniem jest odbudowa uszkodzonej bariery naskórkowej i przywrócenie jej funkcji. Powinno się je stosować przynajmniej dwa – trzy razy dziennie. Działają przez maksymalnie sześć godzin [1]. W preparatach do pielęgnacji stóp stosuje się zwykle niewielkie stężenie surowców tłuszczowych, emolienty należące do grupy polarnych estrów bądź triglicerydów czy dodatek 1-2% nienasyconych kwasów tłuszczowych, które regenerują przesuszony naskórek. Popularnymi składnikami stosowanymi przy przesuszonej i pękającej skórze pięt są: glikole, gliceryna, ksylitol, ceramidy, mocznik, alantoina, oleje roślinne bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe, lanolina. Środki zwilżające – etyloheksylogliceryna, glikol kaprylowy czy glikol heksylenowy – jednocześnie wspomagają nawilżenia naskórka oraz skuteczność konserwantów [2]. 

Cztery kategorie naturalnych substancji nawilżających

I. Składniki hydrofilowe wiążą wodę na powierzchni naskórka, tworząc film hydrofilowy, który zatrzymuje wodę. Zaliczamy do tej grupy: polisacharydy (kwas hialuronowy, chitozan, sok z aloesu i śluz z bulw storczyka), białka (kolagen i elastyna), a także alkohol cukrowy sorbitol oraz sól sodową kwasu pirolidynokarboksylowego (PCA).

II. Składniki hydrofilowe wnikają w głąb naskórka, wprowadzając wodę do jego głębszych warstw i umożliwiając jej magazynowanie. Najważniejsze składniki tej grupy to: alkohol cukrowy, glicerol, kwasy (mlekowy i glikolowy), mocznik oraz witaminy (pantenol i biotyna).

III. Składniki hydrofobowe okluzyjne zmniejszają odparowywanie wody poprzez stworzenie nieprzepuszczalnej błonę na powierzchni skóry. Do naturalnych substancji tej grupy zalicza się: woski (pszczeli i karnauba), izolowany z nich alkohol cetylowy, olej jojoba i wchodzący w jego skład skwalen oraz lecytynę sojową.

IV. Składniki modyfikujące barierę ochronną naskórka to substancje lipidowe wytwarzane przez naskórek i będące spoiwem komórkowym, takie jak: ceramidy, cholesterol, fosfolipidy i lanolina, nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), w tym kwas g-linolenowy. Substancje te wnikają do warstwy ziarnistej naskórka i przyspieszają odtwarzanie lipidów spoiwa komórkowego. Mieszaniny tych substancji, np. ceramidów, cholesterolu i NNKT, działają lepiej niż pojedyncze składniki [3]. 

Mocznik

Mocznik (urea), występujący naturalnie w organizmie, jest metabolitem białek i związków azotowych. W skórze znajduje się jako składnik naturalnego czynnika nawilżającego NMF. Jest bezpieczny i nie wywołuje alergii. Działanie mocznika zależy od jego stężenia oraz bazy kosmetyku. W stężeniach 3-10% działa nawilżająco poprzez zmniejszenie przeznaskórkowej utraty wody. W stężeniach 10-30% działa keratolityczne, zmniejszając szorstkość skóry. Najwyższe stężenie to 50%. W preparatach typu olej w wodzie czas działania mocznika to maksymalnie kilkadziesiąt minut od zaaplikowania go na skórę, natomiast w przypadku preparatów woda w oleju czas ten sięga nawet do kilku godzin [4]. Aby wzmocnić działania keratolitycznego mocznika, łączy się go z kwasem salicylowym, glikolowym czy mlekowym. Niewielkie, 5-10% stężenie kwasu salicylowego zapewnia jego działanie złuszczające, podczas gdy stężenia 1-2% warunkują właściwości bakteriobójcze, antyseptyczne, przeciwzapalne i przeciwgrzybicze [1,5]. 

Hydroksykwasy

Zabiegi z użyciem niskocząsteczkowych kwasów organicznych, a w szczególności alfa-hydroksykwasów w stężeniach do 4,0%, wykorzystywane są do pielęgnacji skóry suchej i z rybią łuską. W wyższych stężeniach, powyżej 5,0%, zachodzi eksfoliacja zrogowaciałych komórek naskórka, którą przeprowadza się w profesjonalnych gabinetach kosmetycznych. Alfa- i beta-hydroksykwasy działają nawilżająco na skórę, zmniejszając spójność korneocytów, wzmagają złuszczanie i pobudzają regenerację skóry poprzez złuszczanie komórek warstwy zewnętrznej [6]. Występują w przyrodzie, mogą być też otrzymywane w wyniku ekstrakcji soku ze świeżych owoców, mleka i warzyw, a także syntetyzowane metodami chemicznymi. Są stosowane w kosmetyce jako środki złuszczające i składniki wyrobów kosmetycznych. Mechanizm działania polega na regulacji keratynizacji i zmniejszeniu adhezji keranocytów.

Przykłady hydroksykwasów

• Kwas glikolowy odgrywa kluczową rolę w procesie złuszczania keranocytów barwnikowych oraz przyczynia się do wzrostu zawartości kolagenu i substancji śluzowych w skórze. Efekt rozjaśniający wiąże się m.in. ze wzmożonym obrotem naskórkowym oraz regulacją syntezy melaniny poprzez hamowanie aktywności tyrozynazy. Można go stosować pojedynczo lub w połączeniu z innymi związkami rozjaśniającymi. Kwas glikolowy jest substancją naturalną dla naszego organizmu. Ma niewielką masę cząsteczkową, dlatego łatwo przenika przez skórę. Rozluźnia i złuszcza wierzchnie warstwy naskórka oraz zewnętrzną warstwę rogową. Aktywuje fibroblasty, a przez to zwiększa ilości prawidłowo zbudowanego kolagenu. Przy dłuższym stosowaniu korzystnie wpływa na skórę właściwą, poprawiając jej grubość do 25 proc.

• Kwas mlekowy występuje naturalnie w kwaśnym mleku, ale otrzymuje się go też syntetycznie na drodze fermentacji. Jego mechanizm działania jest podobny do kwasu glikolowego. W stężeniu 5-20% powoduje intensywne złuszczanie naskórka. W stężeniu 5,0% odpowiada tylko za zmiany w obrębie naskórka, a w stężeniu 12,0% wpływa na zmiany w obrębie naskórka i skóry właściwej [7]. Kwas mlekowy to składnik naturalnego czynnika nawilżającego. Nie powoduje widocznego złuszczania naskórka. Przenikając w głąb skóry, zmniejsza grubość warstwy rogowej i naskórka. Zwiększa skuteczność substancji aktywnych zawartych w kosmetykach i produktach leczniczych. Ma właściwości wiązania wody, dzięki czemu działa jako środek nawilżający [6].

• Kwas salicylowy jest betahydroksykwasem. Zwykle stosuje się 5-10% stężenie [8]. Ma działanie bakteriobójcze, penetruje w głąb gruczołu łojowego, rozpuszczając masy rogowe zalegające w jego ujściu, działa też sebostatycznie i keratolitycznie [9].

Metody niefarmakologiczne 

Poza kremami i skarpetkami złuszczającymi do rozmiękczenia skóry na stopach stosuje się moczenie stóp w wodzie z dodatkiem soli mineralnych czy mydła. Następnie ściera się mechanicznie skórę pumeksem lub specjalną tarką. Często w ten sposób przygotowuje się skórę stóp, zanim zastosuje się krem zmiękczający. Istnieje wiele rodzajów kremów. Stopień zmiękczania zależy od zawartości składników czynnych. Przeciwwskazaniem do stosowania środków złuszczających są choroby skóry oraz utrudnione gojenie się ran, np. w przebiegu cukrzycy. 

Podsumowanie 

Skóra na stopach ma budowę inną niż na pozostałych partiach ciała. Jest grubsza i szybciej wysycha, ma też tendencję do szybkiego rogowacenia. Aby temu zapobiec, warto stosować kremy natłuszczające i zmiękczające oraz zabiegi złuszczające skórę. Popularnymi i skutecznymi składnikami preparatów do stóp są emolienty, m.in. mocznik i hydroksykwasy. Stosuje się też metody niefarmakologiczne, czyli rozmiękczenie skóry podczas moczenia stóp i mechaniczne ścieranie naskórka. Skóra stóp pozbawiona odpowiedniej pielęgnacji będzie narażona na pękanie i nadmierne rogowacenie. 

Literatura

1. Szepietowski J., Kaszuba A., Adamski Z., 2011. Emolienty w leczeniu schorzeń dermatologicznych: stanowisko grupy ekspertów, Dermatol Klin, 13 (4): 209-214.
2. Martini M-C., 2007. Kosmetologia i farmakologia skóry. Warszawa: PZWL.
3. Kędzia B., Wolski T., 2019. Farmakoterapia skóry. Część 3. Nawilżanie skóry i naturalne środki nawilżające Post Fitoter; 20(3): 224-228 DOI: https://doi.org/10.25121/PF.2019.20.3.224, http://www.postepyfitoterapii.pl/wp-content/uploads/2019/10/pf_2019_03_10.pdf (dostęp 28.05.22).
4. Kapuścińska A, Nowak I., 2014. Wykorzystanie mocznika i jego pochodnych w przemyśle kosmetycznym. Chemik, vol. 68(2): 91-96.
5. Noga A. Kwas salicylowy jako składnik produktów kosmetycznych. http://www.gazetadobryznak.pl/index.
6. Kaniewska A., Sperkowska B., 2017. Hydroksykwasy organiczne w fitokosmetykach rewitalizujących Organic hydroxyacids in revitalizing phytocosmetics, Herbalism nr 1(3).
7. Smith W.P., 1996. Epidermal and dermal effects of topical lactic acid, Journal of the American Academy of Dermatology, 35, s. 388–391
8. Gwieździński Z., 2001. Grzybica stóp – klinika i współczesne leczenie Przew Lek, 4, 6, 64-66 Data publikacji online: 2003/09/24.
9. Leśniewska A., Kordus K., 2019. Wykorzystanie peelingów kwasowych będących kosmeceutykami do pielęgnacji różnych rodzajów cer, wydawnictwo.wseit.edu.pl.