Skóra – naturalna bariera dla alergenów

Przy zastosowaniu wielu zabiegów kosmetycznych, w szczególności peelingów kwasami owocowymi oraz kuracji retinoidami, stale zwraca się uwagę na to, że skóra po ich zastosowaniu jest nadwrażliwa na różne substancje. Nawet preparaty, które wcześniej nie uczulały, mogą pacjenta uczulić. Ponadto zabiegi te zwiększają wrażliwość na promieniowanie UV. Mogą prowadzić do przebarwień, stąd bezwzględna konieczność stosowania filtrów UV i zakaz opalania. Kwasy owocowe oraz pochodne witaminy A powodują rozluźnienie warstwy keratynocytów i często przesuszenie skóry. Przy odpowiednim nawilżaniu daje to możliwość swoistej odnowy warstwy naskórka, co poprawia stan cery i wygląd. Na pewien czas niszczy jednak naturalną barierę między ciałem a środowiskiem zewnętrznym. Więcej potencjalnie alergizujących substancji chemicznych może przenikać do wewnętrznych warstw skóry, część z nich zaś uwrażliwia tkanki na światło. Aby zapobiegać uczuleniom, należy więc zadbać o spójność warstwy rogowej i nie nasilać jej naturalnego złuszczania. 

Pielęgnacja skóry

Warto stale stosować emolienty i silnie natłuszczające balsamy, dbać o nawilżenie skóry i uzupełnianie płynów w organizmie. Pomocne mogą być tzw. kremy barierowe, zawierające obojętne biologicznie pochodne silikonów. Tworzą one film na skórze, który można porównać do ochronnych rękawiczek. Nie zaleca się peelingów mechanicznych ani chemicznych. Ważne jest unikanie długich kąpieli w gorącej wodzie, które poprzez macerację naskórka osłabiają barierę hydrolipidową. Z tego samego względu nie zaleca się stosowania w codziennej higienie mydeł i preparatów zawierających pochodne SLS. Bardziej odpowiednie jest zastosowanie samej wody lub delikatnego emolientu. Natomiast w sytuacji świadomej ekspozycji na alergen należy go jak najszybciej zmyć ze skóry, aby skrócić kontakt i potencjalnie zapobiec migracji cząsteczek w głąb naskórka. Warto zadbać o noszenie przewiewnych ubrań i bielizny. Udowodniono, że nadmierne pocenie zwiększa szansę na kontaktową reakcję alergiczną. Barierę hydrolipidową wzmacnia również odpowiednie spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych, witamin z grupy B oraz A, D, E i C.

Odpowiedni dobór kosmetyków

Dobór codziennie stosowanych kosmetyków u osoby skłonnej do alergii nie może być przypadkowy. Niezależnie od tego, czy wiemy, co nas uczula, musimy dokładnie analizować składy kupowanych preparatów. Należy w szczególności zwrócić uwagę na potencjalnie uczulające substancje zapachowe, olejki eteryczne, substancje konserwujące i barwniki. Ogólną zasadą powinno być wyszukiwanie preparatów z jak najkrótszym składem. Ważna jest również deklaracja producenta o braku substancji zapachowych i potencjalnie uczulających. Najbezpieczniejsze są preparaty dozwolone do stosowania już od 1. roku życia – taki opis mogą zawierać tylko kosmetyki i dermokosmetyki dokładnie przebadane, o kontrolowanej procedurze produkcji zapobiegającej potencjalnym zanieczyszczeniom alergenami. Wbrew pozorom ich stosowanie u osoby dorosłej ze skórą szczególnie wrażliwą może być bardzo korzystne. 

Składy kosmetyków

Jeśli jednak wybieramy coś z „półki dla dorosłych”, szczególnie wśród produktów drogeryjnych, należy bezwzględnie czytać składy preparatów. Szczególnie zauważalny populacyjnie potencjał alergizujący mają konserwujące metylowe pochodne tiazolinonu, fenoksyetanol, substancje powierzchniowo czynne, chemiczne filtry UV, glikole, akrylany, barwniki fenylowe i niektóre substancje aktywne. Również naturalne wyciągi roślinne mogą uczulać. W literaturze najczęściej wymienia się jako potencjalnie alergizujące wyciągi z mięty, szałwii, rumianku, pokrzywy, oczaru wirginijskiego, drzewa herbacianego, lawendy, arniki i aloesu. Silną reakcję, w szczególności u osób nadwrażliwych na cytrusy i cynamon, wywołuje balsam peruwiański (Myroxylon balsamum). 

W przypadku uczulenia na metale ciężkie, takie jak nikiel czy kobalt, zabronione jest wykonywanie makijażu permanentnego, a stosowanie kosmetyków kolorowych należy dokładnie przemyśleć. Wiele szminek, cieni do oczu, farb do włosów i lakierów do paznokci ze względu na zawartość pigmentu jest zanieczyszczona śladowymi ilościami metali ciężkich. Są to dawki nieszkodliwe dla zdrowia, natomiast mogą wywołać silne reakcje alergiczne. Nikiel występuje również w atramentach do tatuażu oraz w stosowanych do ich wykonania igłach. Oprócz produktów do makijażu metale ciężkie możemy znaleźć również w niektórych szamponach, maseczkach, tonikach i odżywkach.

Pielęgnacja skóry z alergią 

Lepiej zapobiegać niż leczyć, jednakże niejednokrotnie kontaktu z alergenem po prostu nie da się uniknąć. Efektem może być pokrzywka. Mogą pojawić się objawy ogólne, takie jak gorączka, bóle głowy, osłabienie. Przy ich wystąpieniu należy zachować szczególną czujność, ponieważ pokrzywka może być pierwszym sygnałem wstrząsu anafilaktycznego. Jeśli wystąpią zaburzenia krążenia, kołatanie serca, wymioty lub zawroty głowy, należy pilnie skonsultować się z lekarzem. Choć pokrzywka najczęściej zanika samoistnie, dla złagodzenia uporczywego świądu stosuje się doustne leki przeciwhistaminowe, żel z dimetyndenem maleinianu, rzadziej glikokortykosteroidy. Pomocne bywa chłodzenie skóry poprzez polewanie zimną wodą lub okłady i delikatne nawilżanie kremami typu cold cream. Po ustąpieniu pęcherzy warto przez dłuższy czas stosować emolienty, które odbudowują barierę naskórkową i łagodzą świąd.

Egzema

Alergia skórna może objawiać się stałym plamistym zaczerwienieniem, w obrębie którego skóra jest znacznie przesuszona, łuszczy się, a czasami pęka. To objaw wyprysku kontaktowego lub inaczej egzemy. Zmiana ta często współistnieje z atopowym zapaleniem skóry, ale może również występować poza tym schorzeniem. Egzema to stan zapalny w obrębie powierzchni skóry, którego objawami mogą być drobne grudki (jak kaszka) lub sączące się pęcherzyki. Towarzyszy temu uporczywy świąd i związane z nim tworzenie się ran oraz strupów wynikających z uszkadzania naskórka poprzez drapanie. Jeśli pęcherzyki nie zostaną rozdrapane, to pękają samoistnie, z pozostawieniem drobnych nadżerek, a po wygojeniu – przebarwień pozapalnych. Ulgę mogą przynieść okłady z soli fizjologicznej, kremy z cynkiem oraz delikatna dezynfekcja zmienionego miejsca. Zmian nie powinno się myć z użyciem silnych detergentów, ponieważ pogarsza to stan skóry i samopoczucie chorego. Ważne jest zadbanie o nieprzegrzewanie strefy objętej egzemą, ponieważ pot i wyższa temperatura znacząco nasilają świąd. Jeśli wystąpi nadkażenie bakteryjne, to lekarz może zdecydować o wprowadzeniu maści z antybiotykiem. Pod koniec gojenia warto wprowadzić emolienty w formie lekkiego kremu. Egzemy nie wolno opalać, a jeśli nie da się uniknąć bezpośredniego działania promieniowania UV, należy zastosować krem z wysokim filtrem. 

Alergeny zapachowe 

W kosmetykach najczęściej uczulają alergeny zapachowe. Są to substancje w większości łatwo przenikające do skóry właściwej, silnie reaktywne. Większość z nich podlega obowiązkowemu oznakowaniu w związku z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady Wspólnoty Europejskiej nr 1223/2009 dotyczącego produktów kosmetycznych. Lista ma być stopniowo wydłużana. Aktualnie są to 24 substancje. Muszą być wymienione w składzie INCI, jeśli stanowią więcej niż 0,01 proc. produktu spłukiwanego lub 0,001 proc. produktu pozostającego na skórze.